Spis treści
- Wstęp: Dlaczego warto sięgnąć po niedojrzałe zielone orzechy włoskie?
- Botaniczne oblicze orzecha włoskiego
- Co kryją w sobie zielone orzechy włoskie? Składniki aktywne
- Zielone orzechy włoskie – co mówi nauka i tradycja?
- Zielone orzechy włoskie w medycynie na przestrzeni wieków
- Sok i syrop z zielonych orzechów włoskich – jak powstają i dlaczego warto je stosować?
- Zielone orzechy włoskie – przepisy na domowe preparaty
- Przeciwwskazania i środki ostrożności
- Podsumowanie
- Często zadawane pytania (FAQ)
- BIBLIOGRAFIA
Wstęp: Dlaczego warto sięgnąć po niedojrzałe zielone orzechy włoskie?
Większość z nas zna orzechy włoskie. Kojarzą się z charakterystycznymi, twardymi, brązowymi skorupkami, pod którymi ukrywa się słodkie, chrupiące wnętrze. Przede wszystkim pojawiają się na naszych stołach w okresie świątecznym. Spożywamy je również po prostu jako zdrową przekąskę. Mało kto wie, że ich prawdziwa moc zaczyna się wcześniej – gdy są jeszcze zielone, miękkie i pełne soku. Od wieków robiono z nich nalewki i syropy, a dziś badania potwierdzają to, co medycyna ludowa wiedziała od dawna.
W naszym gospodarstwie, między lessowymi wąwozami Kazimierskiego Parku Krajobrazowego, zbieramy zielone orzechy ręcznie. Tylko przez kilka dni w roku – w czerwcu – są bowiem w idealnym momencie. Tłoczymy je na zimno w lokalnej tłoczni, a następnie łączymy z cukrem i przyprawami korzennymi. Podgrzewamy do 82°C – to pasteryzacja w niskiej temperaturze. Dzięki temu produkt zachowuje cenne składniki, a ponadto pozostaje trwały bez sztucznych konserwantów.
W tym artykule przeczytasz o właściwościach zielonych orzechów włoskich, o tym, jak wykorzystywano je przez wieki, a także dlaczego do dziś robi się z nich soki i syropy. Znajdziesz tu również sprawdzone przepisy oraz informacje o przeciwwskazaniach.
Botaniczne oblicze orzecha włoskiego
Orzech włoski (Juglans regia) należy do gromady nasiennych, podgromady okrytonasiennych, a także do klasy dwuliściennych, rzędu bukowców i rodziny orzechowatych. Jest to drzewo niezwykle długowieczne – ponieważ może żyć nawet do 500 lat – osiągające wysokość do 25-35 metrów. Ponadto jego korona jest szeroka, rozłożysta, a kora początkowo jasnoszara i gładka. Natomiast na starszych egzemplarzach staje się szara i podłużnie spękana. Ponadto palowy system korzeniowy orzecha należy do najgłębiej sięgających spośród drzew owocowych.
Liście orzecha są nieparzystopierzaste, osiągają długość do 35 cm oraz złożone są z trzech par listków. Co więcej po roztarciu wydzielają przyjemny, charakterystyczny zapach. Drzewo jest zarazem jednopienne i wiatropylne. Podczas gdy kwiaty męskie zebrane są w zwisające kotki, to żeńskie osadzone zostały pojedynczo lub po kilka na szczytach jednorocznych krótkopędów. Roślina kwitnie w maju, co zazwyczaj pozwala uniknąć wiosennych przymrozków. Z kolei owoce dojrzewają we wrześniu oraz październiku.
Botanicznie owoc orzecha włoskiego jest pestkowcem, choć potocznie nazywany jest orzechem. Składa się z zielonej, mięsistej naowocni oraz twardej pestki, wewnątrz której znajduje się jadalne jądro. To właśnie dlatego zielona naowocnia oraz całe niedojrzałe owoce są surowcem do produkcji soku i syropu.
Gustav Hempel & Karl Wilhelm, „Die Baume und Straucher des Waldes” 1889
Co kryją w sobie zielone orzechy włoskie? Składniki aktywne
Zielone, niedojrzałe owoce orzecha włoskiego zawierają szereg związków biologicznie aktywnych. Oto najważniejsze z nich:
· Juglon i hydrojuglon – związki z grupy naftochinonów o działaniu przeciwgrzybicznym, przeciwbakteryjnym i przeciwpasożytniczym. To właśnie juglon nadaje przetworom charakterystyczne, ciemne zabarwienie.
· Garbniki (do 15%) – głównie pochodne kwasu elagowego, z zatem związki o właściwościach ściągających i przeciwzapalnych.
· Witamina C – w niedojrzałych owocach jej zawartość może sięgać nawet 2000 mg/100g. Dla porównania: cytryny zawierają około 50 mg/100g. To oznacza, że zielone orzechy przewyższają owoce cytrusowe nawet 40-krotnie.
· Związki fenolowe – flawonoidy (kwercetyna, kemferol, hiperozyd) oraz kwasy tłuszczowe (omega-3 i omega-6).
· Olejki eteryczne – pinen, limonen, cyneol, kariofilen, eugenol i inne terpeny.
· Sole mineralne – żelazo, kobalt, wapń, magnez, jod, fosfor, selen, cynk, mangan.
· Witaminy z grupy B, K, E oraz karotenoidy.
Juglon, który często budzi obawy ze względu na toksyczność w dużych stężeniach, w suszonych liściach i nalewkach występuje w bezpiecznych ilościach. Badania wskazują bowiem, że jego zawartość w gotowych produktach jest niska, a korzyści przewyższają potencjalne ryzyko.
Zielone orzechy włoskie – co mówi nauka i tradycja?
W badaniach naukowych analizujących tradycyjne nalewki ziołowe z Podkarpacia, nalewka z zielonych orzechów włoskich wykazała najwyższą aktywność przeciwutleniającą, wynoszącą aż 308,0 µmol Trolox/ml. W konsekwencji oznacza to, że związki fenolowe obecne w niedojrzałych orzechach skutecznie neutralizują wolne rodniki. A te same rodniki biorą ponadto udział w rozwoju wielu chorób przewlekłych.
Liście oraz owoce orzecha włoskiego są bogate w związki fenolowe, które są zdolne do redukcji stresu oksydacyjnego, a także do hamowania utleniania makrocząsteczek. Dzięki temu ich regularne spożywanie zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej serca oraz niektórych nowotworów.
Zielone orzechy włoskie a ich właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze
Juglon i inne naftochinony zawarte w zielonych orzechach wykazują działanie przeciwdrobnoustrojowe – potwierdzają to zarówno tradycyjne zastosowania, jak i współczesne badania laboratoryjne. W medycynie ludowej używano ich do odkażania ran, przemywania stanów zapalnych skóry i zwalczania grzybicy.
Wsparcie układu pokarmowego
Od wieków nalewkę z zielonych orzechów stosowano tradycyjnie przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych: bólach i kurczach żołądka, niestrawności, wzdęciach, biegunkach i braku łaknienia.
Za to działanie odpowiadają przede wszystkim garbniki, które mają właściwości ściągające, oraz juglon. Hamuje on rozwój niepożądanych mikroorganizmów w przewodzie pokarmowym, dlatego już od wieków ceniono go w domowych kuracjach.
Zielone orzechy włoskie a ich działanie przeciwpasożytnicze
Jednym z najstarszych, tradycyjnych zastosowań zielonych orzechów włoskich było zwalczanie pasożytów. Święta Hildegarda z Bingen zalecała je przy występowaniu pasożytów wewnętrznych i zewnętrznych. Ponadto w medycynie ludowej nalewkę orzechową stosowano przeciwko robakom, między innymi glistom i owsikom. Badania wskazują, że juglon działa toksycznie na wiele pasożytów, a przy tym – w odpowiednich dawkach – jest bezpieczny dla człowieka.
Wpływ na układ krążenia
Liście orzecha włoskiego tradycyjnie stosowano przy problemach z ciśnieniem i wysokim cholesterolem. Z kolei dojrzałe orzechy od dawna są częścią diety wspierającej układ krążenia. Wyciągi z liści i naowocni natomiast wzmacniają naczynia włosowate.
Wsparcie wątroby i odtruwanie organizmu
W tradycyjnej medycynie ludowej preparaty z zielonych orzechów i ich liści stosowano jako środek oczyszczający organizm. Używano ich również przy zatruciach – między innymi rtęcią.
Zielone orzechy włoskie i ich wpływ na układ kostno-stawowy
W medycynie ludowej i fitoterapii wyciągi z zielonych orzechów włoskich tradycyjnie stosowano przy dolegliwościach stawów. Zawdzięczają to właściwościom przeciwzapalnym i przeciwbólowym, a ponadto bogactwu związków bioaktywnych.
Działanie przeciwzapalne i łagodzenie problemów skórnych
Zewnętrznie odwar z liści lub zielonych orzechów tradycyjnie stosowano na podrażnienia skóry, egzemy, trądzik, oparzenia, a także do płukania jamy ustnej i dziąseł. Maść przygotowana z liści orzecha na oleju służyła do gojenia ran i skaleczeń.
Zielone orzechy włoskie a wzmocnienie odporności i ogólne odżywienie
Zielone orzechy zawierają wyjątkowo dużo witaminy C. Dla porównania: przewyższają pod tym względem owoce cytrusowe nawet 40-krotnie. Z kolei dojrzałe orzechy dostarczają zdrowych tłuszczów, białka, witamin A, B, E oraz minerałów, dzięki czemu stanowią po prostu wartościowy składnik diety.
Zielone orzechy włoskie w medycynie na przestrzeni wieków
Starożytność i średniowiecze
Już Pliniusz Starszy pisał o leczniczym wykorzystaniu orzecha włoskiego. Przykładowo w starożytnej Grecji i Rzymie stosowano go przeciwko kamieniom żółciowym i zapaleniom nerek, a ponadto skorupek używano do leczenia próchnicy zębów.
Z kolei w średniowieczu święta Hildegarda z Bingen zalecała surowce z orzecha przy pasożytach, artretyzmie, zaflegmieniu, strupach, a nawet trądzie. Co więcej w jej opracowaniach pojawiają się nietylko liście, naowocnia, kora, sok, a nawet ziemia spomiędzy korzeni drzewa.
W średniowieczu liśćmi orzecha, podobnie jak liśćmi jałowca, odkażano sale szpitalne. Opierając się na zasadzie sygnatur (podobne leczy podobne) – ponieważ orzech swym kształtem przypomina mózg, zaś twarda łupina czaszkę – właśnie dlatego stosowano go na schorzenia głowy i układu nerwowego.
Renesans i nowożytność
Maciej z Miechowa, a później Stefan Falimirz w zielniku z 1534 roku radzili nacierać nogi mieszanką wódki z liściem orzecha włoskiego, bluszczową wódką, koprem, asterem i mirrą. Zalecano też jedzenie ruty z orzechami włoskimi jako środka zapobiegającego epidemiom.
W XVII wieku Franciszek Paweł Lubieniecki w poradniku dotyczącym uchronienia się przed „morowym powietrzem” polecał mieszanki orzecha włoskiego z figami i rutą lub czosnkiem i rumiankiem, a także wódkę z mirrą i orzechami.
Zielone orzechy włoskie w medycynie ludowej w Polsce i na świecie
W polskiej tradycji orzech wprowadzono do uprawy na Opolszczyźnie i Pomorzu już w XII-XIII wieku. Na przestrzeni wieków odkryto jego liczne właściwości, przez co odwarem z liści nacierano bydło, by odstraszyć gzy i muchy, oraz leczono nimi, a dokładnie świeżymi liśćmi, skrofuły. Z czasem nalewka na zielonych orzechach stała się powszechnym lekiem na wszelkie biegunki. Co więcej, odwar z liści stosowano na krzywicę i cukrzycę, a uzyskiwany z nich olej również jako środek przeczyszczający.
W serbskiej medycynie ludowej zielone orzechy włoskie używano przy problemach z tarczycą, w albańskiej – przeciw gruźlicy i zapaleniu oskrzeli, w rumuńskiej – w stanach zapalnych skóry. W Bośni i Hercegowinie również wykorzystywano je w tradycyjnym lecznictwie.
Syrop i sok z zielonych orzechów włoskich – jak powstają i dlaczego warto je stosować?
Sok z zielonych orzechów
Sok z zielonych orzechów włoskich pozyskujemy przez tłoczenie na zimno świeżo zebranych owoców. Dzięki temu zachowuje juglon, witaminę C, garbniki i związki fenolowe. Ma intensywny, kwaśny, cierpko-gorzki smak, dlatego rzadko pije się go w czystej postaci. To idealna forma dla osób, które unikają cukru.
Syrop z zielonych orzechów
Syrop powstaje przez połączenie soku z cukrem i przyprawami korzennymi: cynamonem cejlońskim, gwiazdkami anyżu i goździkami. Całość podgrzewamy do 82°C – to pasteryzacja w niskiej temperaturze. Niszczy potencjalnie szkodliwe mikroorganizmy, ale nie degraduje w znaczącym stopniu juglonu i witaminy C. W efekcie otrzymujemy gęsty, ciemnobrązowy syrop o korzennym smaku.
Jak stosować sok i syrop? Tradycyjne wskazówki
Poniższe wskazówki pochodzą z tradycji i doświadczeń – nie są poradą medyczną. Jeśli masz objawy chorobowe lub wątpliwości – najpierw porozmawiaj z lekarzem.
– Łyżeczkę soku lub syropu dziennie, do wody albo kawy – z którą dobrze się komponuje.
– Łyżkę soku przed posiłkiem lub mały kieliszek syropu – gdy potrzebujesz wsparcia trawienia.
– Sok lub syrop jako dodatek do ciepłego naparu z lipy albo soku malinowego – tradycyjnie przy pierwszych oznakach przeziębienia.
– Tradycyjna kuracja oczyszczająca: łyżka soku 3 razy dziennie przed posiłkami przez 14 dni, potem 14 dni przerwy. Po przerwie warto kurację powtórzyć. W tym czasie unikanie cukru w diecie.
Zielone orzechy włoskie – przepisy na domowe preparaty
1. Nalewka orzechowa na ból brzucha i niestrawność
Składniki:
· 50 dag zielonych, niedojrzałych orzechów
· 1 litr spirytusu
· 0,5 litra wody
Przygotowanie:
Zielone orzechy włoskie umyj, pokrój na drobne kawałki, następnie zalej spirytusem rozcieńczonym wodą. Butelkę zakorkuj i odstaw w ciemne miejsce na co najmniej 2 tygodnie (im dłużej, tym lepiej). Po tym czasie nalewka jest gotowa do użycia.
Dawkowanie: mały kieliszeczek doraźnie przy bólu brzucha, niestrawności lub złym samopoczuciu.
2. Likier orzechowy (z pozostałości po nalewce)
Składniki:
· rozdrobnione orzechy pozostałe po odcedzeniu nalewki
· cukier do smaku
· spirytus (niewielka ilość)
· goździki, cynamon
Przygotowanie:
Pozostałe po nalewce orzechy zasyp cukrem, dobrze wymieszaj. Dolej nieco spirytusu, dodaj przyprawy. Odstaw na miesiąc, po czym przecedź przez gazę. Likier działa stymulująco na trawienie.
3. Konfitura z zielonych orzechów (według Lucyny Ćwierczakiewiczowej)
Składniki:
· 1 funt (ok. 0,5 kg) zielonych orzechów
· 2 funty (ok. 1 kg) cukru
· cynamon, goździki
Przygotowanie:
Orzechy nakłuj gęsto wykałaczką, a następnie mocz w miękkiej wodzie przez 9 dni, codziennie zmieniając wodę na świeżą. Po tym czasie odcedź je i gotuj w świeżej wodzie do miękkości. Następnie odcedź ponownie. W międzyczasie, z połowy cukru i odrobiny wody z cynamonem i goździkami, zrób niezbyt gęsty syrop. Gdy przestygnie, zimnym syropem zalej orzechy na 3 dni. Po upływie tego czasu odcedź je. Do pozostałego syropu dodaj resztę cukru, rozpuść go i ponownie zalej orzechy na kolejne 3 dni. Po tym czasie ponownie odcedź orzechy, a syrop odparuj, aż zgęstnieje. Na koniec zalej orzechy gorącym syropem na 9 dni. Konfitura jest gotowa wówczas, gdy orzech ma czarne wnętrze i twardawą skórkę. Świetnie nadaje się do dekoracji ciast i deserów.
4. Odwar z liści orzecha – stosowanie zewnętrznie
Przygotowanie:
Łyżkę rozdrobnionych suszonych liści orzecha zalej szklanką wody. Gotuj kilka minut, pozostaw na 10 minut do naciągnięcia. Odcedź.
Zastosowanie zewnętrzne: do przemywania stanów zapalnych skóry, egzem, grzybicy, nadmiernej potliwości stóp, do płukania gardła.
5. Mieszanka ziołowa na nadmierną potliwość
Składniki:
– 40 g liści szałwii
– 10 g liści orzecha włoskiego
– 10 g liści melisy
– 20 g ziela skrzypu
– 20 g ziela krwawnika
Przygotowanie:
Łyżkę mieszanki zalej szklanką wody, gotuj chwilę, przecedź. Pij po pół szklanki dwa razy dziennie.
6. Płukanka do włosów przy łupieżu, wypadaniu i przetłuszczaniu
Dla włosów jasnych: wymieszaj dwie części kłącza tataraku, po jednej części korzenia łopianu, kwiatów rumianku oraz liści lub owocni orzecha włoskiego.
Dla włosów ciemnych: użyj samej owocni orzecha.
Trzy łyżki mieszanki gotuj 5 minut w 1 litrze wody. Po ostudzeniu płucz włosy po każdym myciu.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Preparaty z zielonych orzechów włoskich nie są dla każdego. Oto najważniejsze przeciwwskazania:
- Ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających badań, dlatego należy unikać.
- Dzieci poniżej 12. roku życia – wyłącznie po konsultacji z lekarzem.
- Choroby wątroby w zaawansowanym stadium – ze względu na juglon i garbniki obciążające wątrobę. Dlatego w takich przypadkach należy zachować szczególną ostrożność.
- Alergia na orzechy włoskie – możliwa reakcja krzyżowa.
- Ostre stany zapalne przewodu pokarmowego – garbniki mogą nasilać podrażnienie, zatem w tym stanie lepiej z nich zrezygnować.
- Jednoczesne stosowanie leków przeciwzakrzepowych – liście orzecha mogą wpływać na krzepliwość krwi.
Zawsze zaczynaj od małych dawek i obserwuj reakcję organizmu. Jeśli pojawią się niepokojące objawy – przerwij kurację i skonsultuj się z lekarzem.
Podsumowanie
Zielone orzechy włoskie to bogactwo składników: juglonu, witaminy C, garbników i flawonoidów. Od wieków wykorzystywano je w medycynie ludowej, a dziś badania naukowe potwierdzają ich potencjał, dlatego wciąż cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem. Tradycyjnie sięgano po nie przy problemach trawiennych, a także jako środek oczyszczający organizm.
Z tych właśnie orzechów, zbieranych ręcznie w czerwcu i tłoczonych na zimno, robimy nasz sok i syrop. Bez sztucznych dodatków, z przyprawami korzennymi.
Sok i syrop z zielonych orzechów włoskich to żywność, nie lek. Jeśli masz wątpliwości lub istniejące schorzenia – porozmawiaj z lekarzem.
Często zadawane pytania (FAQ)
Czy syrop z zielonych orzechów nadaje się dla wegan?
Tak, pod warunkiem że nie zawiera miodu. Nasz syrop słodzony jest cukrem, więc jest odpowiedni dla wegan.
Jaki jest smak syropu?
Przede wszystkim jest intensywnie korzenny oraz słodki, aczkolwiek z wyczuwalną nutą goryczki i cierpkości. W rezultacie kompozycja przypomina mieszankę gorzkiej czekolady, goździków oraz cynamonu.
Jak długo można przechowywać otwartą butelkę syropu?
W lodówce nawet do 6 miesięcy, dzięki pasteryzacji i wysokiej zawartości cukru.
Czy syrop można podawać dzieciom?
Dzieciom powyżej 12. roku życia – w małych ilościach (pół łyżeczki dziennie). Młodszym – wyłącznie po konsultacji z pediatrą.
Czy syrop z zielonych orzechów pomaga na pasożyty?
Zielone orzechy włoskie od wieków są częścią tradycyjnych kuracji przeciwpasożytniczych. Nasz syrop powstaje dokładnie z tych samych orzechów – pamiętaj jednak, to produkt spożywczy, nie lek. Przy podejrzeniu choroby pasożytniczej skonsultuj się z lekarzem.
Masz pytania? Chcesz zamówić nasz sok lub syrop z zielonych orzechów włoskich? Napisz do nas w wiadomości lub odwiedź nasz sklep online. Chętnie doradzimy i podzielimy się wiedzą!
BIBLIOGRAFIA
- Bremness Lesley, Wielka Księga Ziół, Wiedza i Życie, Warszawa, 1991.
- Gruszecki Robert, Chmist Agata, Walasek Magdalena, Surowce zielarskie orzecha włoskiego, Annales Horticulturae, 2019, vol. XXIX (1), s. 5-14.
- Gumowska Irena, Ziółka i my, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa, 1983.
- Karczmarczuk Roman, Orzech grecki, „wołoski” i w efekcie włoski, Wszechświat, b.d.w., t. 114, nr. 1-3/2013, s. 30-33.
- Kwaśniewska Jadwiga, Mikołajczyk Krystyna, Zbieramy zioła, Wydawnictwa Akcydensowe, Warszawa, 1984.
- Matuszewski Adam, Leki i sposoby naturalne stosowane przy zapobieganiu epidemiom w XVI-XVII wieku (Maciej z Miechowa, Stefan Falimirz, Franciszek Paweł Lubiecki), Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 1993, 38/4, s.119-130.
- Nowiński Marian, Dzieje upraw i roślin leczniczych, PWRiL, Warszawa, 1983.
- Ody Penelope, Wielki Zielnik Medyczny, Debit, Bielsko-Biała, 1993.
- Olechnowicz-Stępień Waleria, Lamer-Zarawska Eliza, Rośliny lecznicze stosowane u dzieci, PZWL, Warszawa, 1986.
- Praca zbiorowa, Na początku było drzewo, BAOBAB, Warszawa, 2011.
- Stanicka Karolina i in., Aktywność biologiczna i profil fenolowy ekstraktu z łupiny orzecha włoskiego, Postępy Fitoterapii, 1/2022, s. 17-22.
- Stojak Michał i in., Aktywność przeciwutleniająca wybranych nalewek staropolskich z terenów Podkarpacia, Prace Młodych Pracowników Nauki i Doktorantów, b.d.w., rozdz. 13, s. 148-156.
- Tyszyńska-Kownacka Danuta, Starek Teresa, Zioła w polskim domu, WATRA, Warszawa, 1989.
- Wawrzyniak Edward, Leczenie ziołami. Kompendium fitoterapii, Contrast, Warszawa, 1992.