John Gerard, angielski zielarz żyjący w XVI wieku, napisał o mniszku: „Zimny, wysuszający i oczyszczający zarazem, a wszystko dzięki goryczy, którą w sobie zawiera”. I choć od tych słów minęło ponad czterysta lat, niewiele się zmieniło. Mniszek lekarski (Taraxacum officinale) wciąż budzi skrajne uczucia – dla jednych to uporczywy chwast, a dla innych kwiaty mniszka to żółte złoto łąk i trawników.
W tym artykule skupimy się na jego kwiatach. To właśnie one dostarczają nie tylko barwnych akcentów wiosennemu krajobrazowi, ale też składników, które od wieków wykorzystywano w medycynie ludowej. Dziś potwierdzają to badania naukowe. Ponadto kwiaty mniszka są jadalne, smaczne i niezwykle wszechstronne w kuchni. My robimy z nich pyszny, słodko-winny, ziołowy syrop z mniszka lekarskiego, znany też pod nazwą „miodka mniszkowego”.
Spis treści
- Co kryją w sobie żółte koszyczki? Czyli skład chemiczny kwiatów mniszka
- Kwiaty mniszka a ich działanie farmakologiczne – co mówią badania naukowe?
- Kwiaty mniszka w medycynie ludowej – tradycja, która przetrwała wieki
- Ciekawostki etnograficzne i wierzenia związane z mniszkiem
- Syrop z mniszka lekarskiego („miodek mniszkowy”) – tradycyjny przepis
- Kwiaty mniszka w kuchni – nie tylko syrop z mniszka sprawi nam przyjemność
- Kwiaty mniszka: zbiór i suszenie – praktyczne wskazówki
- Przeciwwskazania i środki ostrożności
- Podsumowanie – dlaczego warto sięgnąć po kwiaty mniszka?
- Bibliografia
Co kryją w sobie żółte koszyczki? Czyli skład chemiczny kwiatów mniszka
Kwiaty mniszka lekarskiego, zbierane w pełni kwitnienia (najlepiej na przełomie kwietnia i maja), zawierają szereg związków bioaktywnych. Przede wszystkim są bogate w karotenoidy (prowitamina A), flawonoidy (m.in. pochodne luteoliny i kwercytyny), kwasy fenolowe (kwas cykoriowy, kwas chlorogenowy, kwas kawowy, kwas ferulowy), kumaryny (umbelliferon, eskuletyna, skopoletyna, cykoryna, eskulina), a także trójterpeny, fitosterole, olejek eteryczny w śladowych ilościach oraz cukry. Ponadto w kwiatach wyizolowano polisacharydy o działaniu immunomodulującym oraz peptydy bogate w cysteinę o silnych właściwościach przeciwbakteryjnych i przeciwgrzybiczych. Zawartość związków fenolowych w kwiatach jest porównywalna, a w niektórych badaniach nawet wyższa niż w liściach czy korzeniach. Co więcej, kwiaty mniszka zawierają sole mineralne, głównie potas, magnez, krzem i żelazo, oraz witaminy z grupy B i witaminę C.
Każdy z tych składników odpowiada za konkretne działanie. I tak flawonoidy i kwasy fenolowe wykazują silne właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne, karotenoidy wspierają wzrok i odporność, natomiast polisacharydy stymulują układ immunologiczny. Innymi słowy, żółte kwiaty mniszka to prawdziwa bomba odżywcza i lecznicza. Dlatego szkoda by było zmarnować ten potencjał i nie zrobić na przykład sałatki lub syropu z mniszka lekarskiego.
Kwiaty mniszka a ich działanie farmakologiczne – co mówią badania naukowe?
Większość badań nad mniszkiem lekarskim koncentruje się na korzeniu lub liściach. Jednak coraz więcej dowodów wskazuje, że kwiaty mniszka mają podobne, a w niektórych przypadkach nawet silniejsze właściwości.
Działanie przeciwutleniające
Wodne i etylowo-octowe ekstrakty z kwiatów mniszka najefektywniej hamują powstawanie wolnych rodników w porównaniu z ekstraktami z liści, łodyg i korzeni. Badacze tłumaczą to wysoką zawartością kwasu cykoriowego i flawonoidów. Innymi słowy, kwiaty mniszka to silny antyoksydant, który może chronić komórki przed stresem oksydacyjnym.
Działanie przeciwzapalne
Ekstrakty z kwiatów mniszka hamują produkcję tlenku azotu (NO) i prostaglandyn (PGE2) w makrofagach, co przekłada się na zmniejszenie stanu zapalnego. Ponadto w badaniach na modelach zwierzęcych wykazano, że wyciągi z kwiatów łagodzą obrzęk trzustki i zmniejszają poziom cytokin prozapalnych, takich jak TNF-α i IL-6. I dlatego kwiaty mniszka mogą być pomocne w przewlekłych stanach zapalnych, w tym w chorobach autoimmunologicznych.
Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze
Z kwiatów mniszka wyizolowano peptydy bogate w reszty cysteinowe, które wykazują silne działanie bakteriobójcze wobec Xanthomonas campestris, Bacillus subtilis i Clavibacter michiganensis, a także potencjalnie przeciwgrzybicze wobec Aspergillus niger i Botrytis cinerea. Ponadto ekstrakty z kwiatów hamują wzrost Staphylococcus aureus (gromkowca złocistego) (w tym szczepów opornych na metycylinę – MRSA) oraz Candida albicans. Dzięki tym właściwościom kwiaty mniszka mogą być cennym uzupełnieniem antybiotykoterapii, zwłaszcza w erze narastającej oporności drobnoustrojów.
Działanie żółciopędne, moczopędne i wspomagające wątrobę
Chociaż to korzeń mniszka uznawany jest za klasyczny środek żółciopędny, kwiaty mają podobne działanie. Dlatego wyciągi z kwiatów pobudzają wydzielanie żółci i ułatwiają jej przepływ do dwunastnicy, co jest szczególnie ważne w stanach zastoju żółci, po wirusowym zapaleniu wątroby oraz w początkowych stadiach kamicy żółciowej. Ponadto kwiaty mniszka działają moczopędnie (silniej niż korzeń), co sprzyja usuwaniu toksyn z organizmu i może być pomocne w obrzękach, nadciśnieniu tętniczym i w początkowych stadiach niewydolności nerek.
Działanie przeciwcukrzycowe i immunomodulujące
Badania wskazują, że polisacharydy wyizolowane z kwiatów mniszka wykazują działanie immunomodulujące, czyli stymulują odpowiedź immunologiczną, oraz hipoglikemizujące (obniżają poziom cukru we krwi). W tradycyjnej medycynie chińskiej napar z kwiatów mniszka (pu gong ying) stosowano przy cukrzycy typu 2, a współczesne badania potwierdzają, że związki fenolowe zawarte w kwiatach hamują α-glukozydazę, enzym odpowiedzialny za rozkład węglowodanów. Ponadto nektar z kwiecia mniszka (30–40 kropel z rozparzonego kwiecia w kieliszku wrzątku) polecano w początkowych stadiach cukrzycy (według źródeł etnograficznych).
Kwiaty mniszka w medycynie ludowej – tradycja, która przetrwała wieki
Zanim nauka potwierdziła właściwości mniszka, przez stulecia był on stosowany w medycynie ludowej na całym świecie. Kwiaty odgrywały w tym ważną rolę.
Starożytność i średniowiecze
W starożytności mniszek był rośliną mało znaną, choć wzmiankują go Teofrast, Dioskurides i Pliniusz. Dopiero w XIII wieku trafił do aptek pod nazwami dens leonis (ząb lwa), rostrum porcinum (ryj świni) czy caput monachi (stąd polska nazwa „mniszek”, bo po zdmuchnięciu nasion pozostaje łysa główka otoczona wieńcem listków, przypominająca ogoloną głowę mnicha). W XVI wieku niemiecki botanik Leonhard Fuchs opisał zastosowanie mniszka w leczeniu dny moczanowej, biegunki, chorób pęcherza, śledziony i wątroby. W Polsce mniszek stał się wówczas znanym lekiem – stosowano go przy gorączce, chorobach zakaźnych, schorzeniach żołądkowych i wątrobowych, a nawet przy malarii trzydniowej. Co ciekawe, wierzono, że najlepsze właściwości ma ziele zbierane wraz z korzeniami w maju.
Kwiaty mniszka a medycyna ludowa w Europie i Azji
W Anglii i Niemczech mniszek używano głównie jako środek moczopędny i oczyszczający krew.
W Polsce ludowej napar z kwiatów mniszka podawano przy przeziębieniu, kaszlu, chrypce i stanach zapalnych gardła. Co więcej, według źródeł etnograficznych (m.in. z województwa lubelskiego, kieleckiego, sieradzkiego) sok mleczny z mniszka stosowano na bolący ząb (wcierano w dziąsło), a odwar z korzeni na puchlinę. Z kolei świeżym sokiem z korzenia leczono żółtaczkę. W niektórych regionach mniszek uznawano za lek na wściekliznę oraz na choroby wątroby.
Na obszarze Chinach całe rośliny mniszka (pod nazwą pu gong ying) stosowano w medycynie tradycyjnej przy infekcjach górnych dróg oddechowych, zapaleniu oskrzeli, płuc, a także przy nowotworach macicy i piersi.
W Turcji mniszek był popularnym zielem o właściwościach przeczyszczających, moczopędnych i hipoglikemicznych.
W Ameryce Północnej Indianie przygotowywali napary z mniszka wspomagające leczenie chorób nerek, niestrawności i zgagi.
Syrop z mniszka lekarskiego, a dokładnie syrop z jego kwiatów, w medycynie ludowej pojawił się najprawdopodobniej dopiero w XX wieku. Przypuszcza się, że wynikało to z faktu, że wcześniej brakowało łatwego dostępu do cukru, koniecznego w jego produkcji.
Kwiaty mniszka w leczeniu infekcji dróg oddechowych
Kwiaty mniszka pospolitego mają takie same właściwości jak korzenie i ziele, a nawet lepsze w nieżycie jamy ustnej, gardła i oskrzeli. Napar z kwiatów mniszka działa przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie i wykrztuśnie. Dlatego od wieków stosowano go przy chrypce, suchym kaszlu, zapaleniu gardła i krtani. Współczesne badania potwierdzają, że związki zawarte w kwiatach hamują rozwój paciorkowców i gronkowców. To wyjaśnia, dlaczego tradycyjne napary były tak skuteczne. Obecnie częściej niż napary wykorzystuje się do pomagania sobie przy tych dolegliwościach tzw. „miodek mniszkowy”, czyli syrop z mniszka lekarskiego.
Ciekawostki etnograficzne i wierzenia związane z mniszkiem
Mniszek od dawna budził nie tylko zainteresowanie zielarzy, ale też twórców ludowych i znachorów. Oto kilka wybranych ciekawostek.
- Nazwy ludowe – w Polsce mniszek znany jest pod wieloma nazwami: mlecz, dmuchawiec, męska stałość, brodawnik mleczowaty, lwi ząb, wilczy ząb, wole oczy, wołowe oczy, pąpawa, mlecznica, świński mlecz. Na Kujawach używano nazwy „brodawnik”, a na Podolu – „kakisz”.
- Wierzenia – w niektórych regionach wierzono, że zatarcie oka mleczem z mniszka może spowodować oślepnięcie. Jednocześnie znana jest legenda z kielecczyzny o mężczyźnie, który wyleczył ślepotę właśnie mleczem. Na Kujawach mniszek uznawano za lek przeciw wściekliźnie. W kręgu kultury germańskiej korzeń mniszka noszono jako amulet chroniący przed chorobami oczu i macicy.
- Zastosowania weterynaryjne – w polskiej tradycji ludowej podawano krowom mniszek, by dawały dużo mleka. Odwar z mniszka stosowano także „na zasuszenie krów” (czyli gdy krowy przestawały dawać mleko). Koniom dodawano posiekane liście do obroku dla poprawienia apetytu, a odwar z korzenia z winem – przy zatrzymaniu moczu.
- Dziewczęce wianki i łańcuszki – z kwiatów mniszka pleciono wianki i naszyjniki, podobnie jak z innych polnych kwiatów.
- Roślina miododajna – mniszek dostarcza pszczołom obficie pyłku i nektaru, choć pożytek jest możliwy tylko w dni pogodne. Miód mniszkowy jest rzadki, ale ceniony za swoje właściwości.
Syrop z mniszka lekarskiego („miodek mniszkowy”) – tradycyjny przepis
Najpopularniejszym przetworem z kwiatów mniszka jest syrop, zwany potocznie „miodkiem mniszkowym”, a to dlatego, że ma on złocistą barwę, miodową konsystencję i słodki smak. W tradycji ludowej podawano go dzieciom przy chrypce, suchym kaszlu i przeziębieniu. Współcześnie wiemy, że działa przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie i wykrztuśnie.
Przepis podstawowy
Składniki:
· 200–300 świeżych, żółtych koszyczków kwiatowych mniszka (zebranych w słoneczny dzień, z dala od dróg)
· 1 litr wody
· 1 kg cukru (można użyć cukru trzcinowego)
· sok z jednej cytryny (my używamy soku z pigwowca)
Przygotowanie:
- Kwiaty dokładnie oczyść z ewentualnych owadów i zanieczyszczeń (nie myj, żeby nie stracić pyłku).
- Zalej je wodą i gotuj pod przykryciem około 30–60 minut (aż kwiaty zmiękną, a woda nabierze żółtego koloru).
- Odstaw na kilka godzin (najlepiej na całą noc), następnie przecedź przez gazę, mocno wyciskając kwiaty.
- Do otrzymanego płynu dodaj cukier i sok z cytryny. Gotuj na wolnym ogniu, mieszając od czasu do czasu, aż syrop zgęstnieje (ok. 30–60 minut). Można sprawdzić konsystencję, kropląc odrobinę na zimny talerz – jeśli kropla nie rozlewa się, syrop jest gotowy.
- Gorący syrop przelej do wyparzonych słoików lub butelek, zakręć i odstaw do góry dnem na kilka godzin. Przechowuj w chłodnym miejscu.
Taki syrop z mniszka można dodawać do herbaty, rozcieńczać z wodą jako orzeźwiający napój, a także stosować jako polewę do deserów, naleśników czy lodów.
Wariant z dodatkiem pomarańczy i limetki
W książce Łukasza Łuczaja „Dzika kuchnia” znajduje się przepis na galaretkę z kwiatów mniszka. Zgodnie z tym przepisem 500 g kwiatów gotuje się z pokrojonymi limetkami i pomarańczą w 1,5 l wody przez godzinę. Następnie odcedza, dodaje 1 kg cukru żelującego i gotuje jeszcze 5 minut. Taka galaretka przywraca słoneczny zapach kwiatów mniszka także w chłodne zimowe poranki.
My do nadania słodko-winnego smaku naszemu syropowi z mniszka lekarskiego wykorzystujemy sok z pigwowca, który zawiera kilka razy więcej witaminy C, niż cytrusy.
Wino i piwo z mniszka – domowe trunki o długiej tradycji (Łuczaj Ł., Dzika kuchnia, 2013)
Wino z kwiatów mniszka
Przepis na 5 litrów wina:
· 3 litry kwiatów mniszka (świeżych, żółtych, bez szypułek)
· 1 kg cukru
· 1 cytryna (skórka bez białej części i sok)
· 4,5 litra wody
· 1 łyżeczka drożdży winnych
Przygotowanie:
- Kwiaty i skórkę cytryny włóż do worka z gazy, gotuj w wodzie przez 20 minut.
- Wyciągnij worek, pozwól cieczy odcieknąć. W wywarze rozpuść cukier.
- Zlej do naczynia fermentacyjnego (nie metalowego). Gdy płyn ostygnie do temperatury letniej, dodaj sok z cytryny i drożdże (wymieszane z odrobiną cieczy).
- Przykryj gazą i odstaw na 3 dni (codziennie mieszaj).
- Po 3 dniach przelej do butli fermentacyjnej z rurką. Fermentacja trwa około miesiąca.
- Po zakończeniu fermentacji zlej wino do butelek. Najlepiej smakuje po kilku miesiącach leżakowania.
Uwaga: niektórzy zalewają kwiaty gorącą wodą i zostawiają na 2–3 dni (bez gotowania), ale wtedy trzeba uważać, żeby nie spleśniały.
Piwo z mniszka
Piwo mniszkowe było popularne w dawnej Anglii, szczególnie wśród górników. Przygotowywano je również z korzeni łopianu lub z połączenia obu roślin.
Przepis:
· 25 dag młodych roślin mniszka (zebrane wiosną całe ziele z korzeniem)
· 5 litrów wody
· 15 g imbiru (tłuczonego)
· skórka z jednej cytryny (bez białego miąższu)
· 0,5 kg bardzo brązowego cukru (im ciemniejszy, tym głębszy smak)
· 5 g drożdży piwnych
· 25 g cream of tartar (wodorowinian potasu, czyli kamień winny)
Przygotowanie:
- Rośliny umyj, odetnij boczne korzonki (zostaw główny). Gotuj z tłuczonym imbirem i skórką cytrynową w wodzie przez 10 minut, następnie odcedź.
- W uzyskanej cieczy rozpuść cukier i cream of tartar.
- Gdy mieszanina ostygnie do letniej temperatury, dodaj drożdże i sok z cytryny.
- Przykryj podwójnie złożoną szmatką i pozostaw do fermentacji na 5 dni.
- Po 5 dniach odsącz osad, przelej piwo do butelek i zakręć.
- Piwo będzie gotowe po tygodniu (kiedy zacznie syczeć). Należy je wypić w miarę szybko, ponieważ nie można go długo przechowywać.
Kwiaty mniszka w kuchni – nie tylko syrop z mniszka sprawi nam przyjemność
Kwiaty mniszka są jadalne i mają słodko-gorzki smak, który doskonale komponuje się z wieloma potrawami. Oto najpopularniejsze sposoby ich wykorzystania.
- Sałatki – świeże płatki kwiatów dodają koloru i delikatnej słodyczy. Można je mieszać z młodymi liśćmi mniszka, rukolą, sałatą, pomidorami i oliwą.
- Faszerowane kwiaty – całe kwiatostany można faszerować serkiem homogenizowanym lub pastą jajeczną.
- Smażone w cieście – kwiaty mniszka zanurzone w cieście naleśnikowym i usmażone na złoto to przysmak znany m.in. z kuchni włoskiej i chorwackiej.
- Marynowane pączki – nierozwinięte pączki kwiatowe marynuje się w occie z solą, cukrem i przyprawami. Stanowią namiastkę kaparów.
- Dżemy, konfitury, galaretki, lody, sorbety – kwiaty mniszka dodają nie tylko smaku, ale też pięknego żółtego koloru.
- Kostki lodu z kwiatami – pojedyncze kwiaty zamrożone w kostkach lodu to dekoracja do lemoniad i koktajli.
- Nalewka z kwiatów – kwiaty zalane spirytusem lub wódką z dodatkiem cukru i cytryny dają aromatyczną nalewkę o właściwościach rozgrzewających i wspomagających trawienie.
- „Pissenlit au lard” – francuski przepis z książki Łukasza Łuczaja: na talerzu wyłożonym młodymi liśćmi mniszka kładzie się małe kawałki gorącego boczku, polewa tłuszczem z patelni i skrapia octem. To danie łączy słodycz kwiatów (w postaci płatków) z wytrawnym smakiem boczku.
W Japonii młode liście mniszka zanurza się na chwilę w gorącej wodzie i podaje jako przystawkę do innych potraw. Przyprawia się je pastą sezamową, sosem sojowym i cukrem. W Chinach miejscowy gatunek mniszka mongolskiego (pu-gong-ying) jest stosowany wiosną jako warzywo do smażonych potraw jarzynowych i mięsnych.
Kwiaty mniszka: zbiór i suszenie – praktyczne wskazówki
Zbiór: Kwiaty mniszka zbiera się na przełomie kwietnia i maja, w suchy, słoneczny dzień. Najlepiej robić to przed południem, gdy są w pełni rozwinięte.
Ważne: Zrywamy tylko żółte, świeże koszyczki, bez szypułek. Unikamy kwiatów przekwitłych, brunatniejących.
Uwaga: Mniszek ma zdolność kumulowania metali ciężkich (ołowiu, kadmu) i innych toksyn z gleby i powietrza. Dlatego należy go zbierać tylko z czystych ekologicznie terenów, z dala od dróg, przemysłu i ruchliwych miast.
Suszenie: Kwiaty rozkłada się cienką warstwą w przewiewnym, zacienionym miejscu lub w suszarni w temperaturze nie przekraczającej 30–35°C. Wysuszone powinny zachować naturalny żółty kolor i nie rozsypywać się. Przechowuje się je w szczelnych pojemnikach, w ciemnym i suchym miejscu. Wilgotność suszu nie powinna przekraczać 12%.
Syrop: Jeśli planujemy zrobić z kwiatów syrop to najpierw powinniśmy zebrane kwiaty rozłożyć cienką warstwą na kilka godzin. Umożliwi to owadom opuszczenie naszych ziółek, zanim zabierzemy się za ich przetwarzanie. Syrop robimy ze świeżych kwiatów.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Mimo wielu zalet, kwiaty mniszka (i przetwory z nich) nie są dla każdego. Oto najważniejsze przeciwwskazania:
- Nadwrażliwość na rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae) – dlatego osoby uczulone na rumianek, arnikę, nagietek czy bylicę mogą reagować alergią również na mniszek.
- Choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych. Przy kamicy żółciowej, niedrożności dróg żółciowych, ostrym zapaleniu pęcherzyka żółciowego stosowanie mniszka (zwłaszcza w dużych ilościach) może nasilić objawy.
- Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy – ze względu na zwiększanie wydzielania soku żołądkowego.
- Niewydolność nerek, cukrzyca, niewydolność serca – ze względu na ryzyko hiperkaliemii (wysokie stężenie potasu) – przed zastosowaniem konieczna konsultacja z lekarzem.
- Ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających badań bezpieczeństwa, dlatego nie zaleca się stosowania preparatów z mniszka w większych ilościach.
- Dzieci poniżej 12. roku życia – z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa (z wyjątkiem tradycyjnego stosowania syropu w małych ilościach).
Podsumowanie – dlaczego warto sięgnąć po kwiaty mniszka?
Kwiaty mniszka lekarskiego to nie tylko ładny widok na łące, to przede wszystkim surowiec o udowodnionych naukowo właściwościach przeciwutleniających, przeciwzapalnych, przeciwbakteryjnych, przeciwgrzybiczych, żółciopędnych, moczopędnych i immunomodulujących. Ma on długą tradycję stosowania w medycynie ludowej – już od starożytności, przez średniowiecze, po współczesność. Ponadto kwiaty mniszka są w pełni jadalne i niezwykle wszechstronne w kuchni. Można z nich przygotować po pierwsze syrop („miodek mniszkowy”), ale również wino, piwo, nalewkę, galaretkę. A także dodawać do sałatek, deserów, ciast, a nawet smażyć w cieście.
Pamiętajmy jednak, że kwiaty mniszka należy zbierać tylko z czystych terenów, z dala od dróg i przemysłu. Warto też zachować umiar i zwrócić uwagę na przeciwwskazania. Jeśli jednak nie mamy żadnych przeciwskazań, żółte kwiaty mniszka mogą stać się cennym elementem naszej domowej apteczki i kuchni. Wiosna to idealny moment, by zacząć przygodę z tym niezwykłym „chwastem”.
Bibliografia
- Bremnes L., Wielka księga ziół, Encyklopedia „Wiedzy i Życia”, Warszawa, 1991.
- Czerni A., Zioła żywią, zioła leczą…, Wydawnictwo „Watra”, Warszawa, 1990.
- Dreyerowie E. i W., Przewodnik. Zioła, jagody i grzyby. Rozpoznanie, zbiór i zastosowanie, Oficyna Wydawnicza „Delta W-Z”, Warszawa, b.r.
- Gumowska I., Ziółka i my, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa, 1983.
- Hołubowicz-Kliza G., Chwasty i rośliny ruderalne pół uprawnych, Wydawnictwo IUNG-PIB, Puławy, 2017.
- Kędzia B., Hołderna-Kędzia E., Miód i surowce roślinne w leczeniu chorób wątroby i pęcherzyka żółciowego, „Postępy Fitoterapii”, 1/2017; 18(1); s. 42-46.
- Krześniak L.M., Apteczka ziołowa, Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, Warszawa, 1988.
- Kujawska M. i in., Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, 2016.
- Kuźnicka B., Dziak A., Zioła lecznicze, PZWL, Warszawa, 1967.
- Kwaśniewska J., Mikołajczyk K., Zbieramy zioła, Wydawnictwa Akcydensowe, Warszawa, 1984.
- Lewkowicz-Mosiej T., Odmładzające zioła, Wydawnictwo „Vital”, Białystok, 2014.
- Lis B., Grabek-Lejko D., Mniszek lekarski (Taraxacum officinale) – potencjalne właściwości prozdrowotne, Nauka Przyroda Technologie; tom 10; zeszyt 3; #37; s. 1-15.
- Łuczaj Ł., Dzika kuchnia, Nasza Księgarnia, Warszawa, 2013.
- Muszyński J., Ziołolecznictwo i leki roślinne (fitoterapia), PZWL, Warszawa, 1954.
- Nowiński M., Dzieje upraw i roślin leczniczych, PWRiL, Warszawa, 1983.
- Ody P., Wielki zielnik medyczny, Wydawnictwo „Debit”, Bielsko-Biała, 1993.
- Olechnowicz-Stępień W., Lamer-Zarawska E., Rośliny lecznicze stosowane u dzieci, PZWL, Warszawa, 1986.
- Rolnik A., Olas B., Mniszek pospolity (Taraxacum officinale) – skarbnica związków prozdrowotnych, Kosmos. Problemy nauk biologicznych, tom 68/2019; nr 1 (322), s. 97-101.
- Sadowska K., Prozdrowotne kwiaty jadalne ze strefy klimatu umiarkowanego, Postępy Fitoterapii, 3/2024; 25 (3); s. 81-95.
- Szcześniak K., Świat zamów światem roślin na pograniczu wschodniej i zachodniej słowiańszczyzny, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, 2022.
- Tyszyńska-Kownacka P., Starek T., Zioła w polskim domu, Wydawnictwo „Watra”, Warszawa, 1989.
- Wawrzyniak E., Leczenie ziołami. Kompendium fitoterapii, PPW „Contrast”, Warszawa,1992.
- Zielińska A., Mniszek lekarski – niepozorny kwiatek o wyjątkowych właściwościach, Fitoterapia, 2024’03/ Vol. 31 (295); s. 20-25.