Syrop z kwiatów czeremchy – dlaczego pachnie migdałami?

Wiosenny zapach, który zaskakuje

Wiosną, gdy zakwitają czeremchy, powietrze wypełnia się słodkim, migdałowym aromatem. Nie każdemu ten zapach odpowiada. Jedni go uwielbiają, inni uważają za nieco mdły. Syrop z kwiatów czeremchy to jednak produkt o długiej tradycji. W tym artykule pokażę, skąd się wziął, dlaczego warto go znać i jak może pomóc w codziennym życiu.

Spis treści

1. Czym różni się czeremcha pospolita od amerykańskiej?
2. Historia i tradycja – czeremcha w dawnych czasach
3. Syrop z kwiatów czeremchy – co zawiera i jak działa?
4. Właściwości zdrowotne – co mówią badania naukowe?
5. Przeciwwskazania i środki ostrożności
6. Jak zbierać kwiaty czeremchy i robić z nich syrop?
7. Pozostałe części czeremchy w lecznictwie ludowym i weterynarii
8. Podsumowanie – czy warto sięgnąć po syrop z kwiatów czeremchy?
9. Bibliografia

Czeremcha pospolita (Prunus padus) rośnie w całej Polsce. Spotyka się ją nad rzekami, w wilgotnych lasach i na skrajach łąk. Nie jest wymagająca. Dlatego często sadzi się ją też w parkach i ogrodach. Co jednak najważniejsze – jej kwiaty zawierają cenne składniki aktywne. Tradycyjnie przypisywano im działanie uspokajające, przeciwkaszlowe i przeciwzapalne.

Czym różni się czeremcha pospolita od amerykańskiej?

Zanim przejdziemy do właściwości, warto odróżnić dwa gatunki. Nasza rodzima czeremcha zwyczajna (Prunus padus) kwitnie w kwietniu i maju. Jej kwiaty zwisają w dół, tworząc gęste grona. Owoce są nieliczne, ale jadalne. Z kolei czeremcha późna, zwana amerykańską (Prunus serotina), pochodzi z Ameryki Północnej. Kwitnie później, bo w maju i czerwcu. Jej kwiaty są wzniesione ku górze, a owoce pojawiają się bardzo obficie.

Dlaczego to rozróżnienie jest ważne? Po pierwsze czeremcha amerykańska jest inwazyjna i nie powinno się jej promować. Po drugie jej kwiaty mają mniej intensywny aromat. Zatem chcąc zrobić syrop z kwiatów czeremchy zbieramy czeremchę zwyczajną, najlepiej z dala od dróg i terenów przemysłowych.

Historia i tradycja – czeremcha w dawnych czasach

Czeremcha towarzyszy człowiekowi od tysięcy lat. Profesor Adam Maurizio w swojej książce „Pożywienie roślinne i rolnictwo w rozwoju dziejowym” podaje, że roślina ta była użytkowana już w neolicie. Na dowód tego archeolodzy znajdują jej szczątki w palafitach z neolitu i brązu w Szwajcarii i Niemczech. Ponadto czeremcha (zwana dawniej trzemchą) była pospolitym krzewem w słowiańskich osadach.

W średniowieczu nosiła natomiast nazwę Cerasus racemosa. A w XVI wieku jej właściwości badali Paracelsus i Hieronim Bock.

W Polsce ludowej czeremcha nosiła różne nazwy. Oprócz ukraińskiego „czeremcha” używano słów: trzemcha, kotarba, kocierba, korcipa, korciupa, kucipa, smrodynia. Mimo mało pochlebnych określeń („smrodynia” od zapachu), doceniano jej zastosowanie. Z owoców robiono powidła i wódkę, a z kory i liści przygotowywano odkażające okłady.

Wierzono ponadto, że kwitnące gałązki czeremchy chronią domostwa przed piorunami i czarami. Na Mazowszu krążył przesąd, że jeśli czeremcha wyrośnie na grobie, oznacza to, iż zmarły czuje się zbyt mało opłakiwany i prosi o westchnienie do Boga.

Syrop z kwiatów czeremchy – co zawiera i jak działa?

Syrop z kwiatów czeremchy pozyskuje się z białych, migdałowo pachnących kwiatostanów. Zawierają one liczne flawonoidy, kwasy fenolowe i olejki eteryczne. W badaniach naukowych potwierdzono obecność między innymi:

· hiperozydu (we wszystkich częściach rośliny – kwiatach, liściach, owocach, gałązkach),
· rutozydu (w kwiatach i gałązkach),
· kwasu chlorogenowego i kawowego (we wszystkich surowcach),
· kwasu ferulowego i wanilinowego (w owocach i gałązkach).

Ponadto w kwiatach wyodrębniono kwercetynę i jej pochodne: hiperozyd (3-galaktozyd, astragalinę, triozę kwercetyny z galaktozą, ksylozą i glukozą). Związki te odpowiadają za silne działanie przeciwutleniające. Dlatego syrop z kwiatów czeremchy może neutralizować wolne rodniki i chronić komórki przed stresem oksydacyjnym.

W badaniach chromatograficznych (TLC, PC) potwierdzono również obecność olejku eterycznego w kwiatach. W jego skład wchodzą między innymi: lupeol, benzaldehyd, alkohol 2-fenyloetylowy, linalol oraz związki azotowe, takie jak indol czy metyl antranilan. Nadają one charakterystyczny migdałowy aromat.

Właściwości zdrowotne – co mówią badania naukowe?

Kwiaty czeremchy wykazują działanie zbliżone do innych surowców tej rośliny. Przede wszystkim są przeciwkaszlowe. W tradycyjnej medycynie ludowej napar z kwiatów podawano przy suchym kaszlu, chrypce i stanach zapalnych gardła. Ponadto działają uspokajająco – na przykład napar z kwiatów lub kory zalecano przy bezsenności i nerwobólach.

Badania farmakologiczne potwierdzają, że metanolowe wyciągi z gałązek czeremchy hamują wzrost bakterii Gram-dodatnich. Z kolei wyciągi z liści i gałązek wykazują działanie przeciwcukrzycowe (hamują α-glukozydazę). W testach in vivo zaobserwowano także silne właściwości przeciwzapalne i przeciwbólowe (działanie poprzez receptory opioidowe).

Syrop z kwiatów czeremchy – podobnie jak napar – w medycynie ludowej sięgano po niego przy przeziębieniu, kaszlu i napięciu nerwowym. Należy jednak podkreślić, że jest to produkt spożywczy, nie lek. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Przeciwwskazania i środki ostrożności

Wszystkie części czeremchy (z wyjątkiem miąższu owoców) zawierają glikozydy cyjanogenne, przede wszystkim amigdalinę. W obecności wody i enzymów rozkłada się ona, uwalniając toksyczny cyjanowodór (kwas pruski). Dlatego syropu z kwiatów czeremchy nie należy spożywać w dużych ilościach. W medycynie ludowej odradzano też stosowanie preparatów z czeremchy w ciąży.

Objawy przedawkowania mogą obejmować nudności, zawroty głowy, a w skrajnych przypadkach – śpiączkę. Dotyczy to zwłaszcza wyciągów alkoholowych z kory lub liści (np. nalewek). Syrop z kwiatów czeremchy jest jednak bezpieczniejszy, ponieważ obróbka termiczna (gotowanie) rozkłada część amigdaliny. Mimo to warto zachować umiar. Zaleca się stosować łyżkę dziennie, zwłaszcza w okresie przeziębień lub nasilonego stresu

Jak zbierać kwiaty czeremchy i robić z nich syrop?

Kwiaty czeremchy zbiera się w kwietniu lub maju, w suchy, słoneczny dzień. Wybieramy tylko zdrowe, białe, w pełni rozwinięte kwiatostany. Zrywamy je bez gałązek, najlepiej w godzinach przedpołudniowych. Ważne jest, aby nie pochodziły z drzew rosnących przy ruchliwych drogach lub w pobliżu zakładów przemysłowych.

Przepis na syrop z kwiatów czeremchy (wersja domowa):

· Składniki: 2 szklanki świeżych kwiatów czeremchy, 1 szklanka wody, 1 szklanka cukru, sok z jednej cytryny (my dajemy sok z pigwowca, który ma znacznie więcej witaminy C niż cytrusy).

Przygotowanie:

1. Kwiaty umieszczamy w garnku i zalewamy gorącą, przegotowaną wodą.
2. Odstawiamy na kilka godzin pod przykryciem (najlepiej na całą noc), po czym przecedzamy przez gazę.
3. Do otrzymanego płynu dodajemy cukier i sok z cytryny (lub pigwowca). Gotujemy na małym ogniu, mieszając, aż syrop zgęstnieje (ok. 30–40 minut).
4. Gorący syrop przelewamy do wyparzonych butelek, zakręcamy i odstawiamy do góry dnem, aż wystygnie.

Taki syrop z kwiatów czeremchy można przechowywać w lodówce lub zimnej piwnicy, przez kilka miesięcy.

Inne zastosowania kwiatów i owoców czeremchy

Kwiaty czeremchy nie służą zresztą tylko do syropu. Można z nich przygotować napar (1 łyżka kwiatów na szklankę mleka lub wody) – pije się go przy przeziębieniu i bezsenności. Kąpiel z dodatkiem kwiatów i kory (3–4 garście kwiatów, 2 łyżki kory gotowane w 1 litrze wody) działa odkażająco, uspokajająco i łagodzi bóle reumatyczne.

Co więcej, owoce czeremchy, choć mniej popularne, również nadają się do przetworów. Robi się z nich kompoty, nalewki („czeremchówkę”), a w Rosji nawet powidła i nadzienie do pierogów. Dawniej suszone owoce mielono na mąkę i dodawano do chleba – zapobiegało to czerstwieniu.

Ciekawostka: w XIX wieku w okolicach Cieszyna, na Lubelszczyźnie, Mazowszu i Podlasiu dzieci i młodzież chętnie jadły surowe owoce czeremchy. Na Opolszczyźnie robiono z nich wino. Z kolei w Szwecji i Rosji gotowano je w mleku.

Pozostałe części czeremchy w lecznictwie ludowym i weterynarii

Kora czeremchy wykazuje właściwości ściągające, moczopędne i przeciwreumatyczne. Używano jej do okładów na stawy i w stanach zapalnych skóry. Odwar z kory stosowano do moczenia stóp przy grzybicy oraz w chorobach skórnych u zwierząt (np. owrzodzeniach, liszajach). Liście czeremchy, dzięki zawartości fitoncydów (o bardzo silnym działaniu antybiotycznym), odkażają powietrze i hamują rozwój bakterii.

W weterynarii odwar z liści i kory czeremchy stosuje się do przemywania ran, oparzeń i ropni u koni, a także jako środek przeciwgrzybiczy na racice.

Podsumowanie – czy warto sięgnąć po syrop z kwiatów czeremchy?

Tak, warto. Syrop z kwiatów czeremchy łączy w sobie walory smakowe (migdałowy, delikatny aromat). Tradycja ludowa zna go od wieków. Co więcej, jest łatwy do samodzielnego przygotowania. Możesz też po prostu sięgnąć po gotowy – nasze syropy naturalne z historią czekają.

Pamiętaj jednak o umiarze. Ze względu na zawartość glikozydów cyjanogennych nie należy go spożywać w nadmiarze. Powinny unikać go kobiety w ciąży. Przed dłuższym stosowaniem dobrze jest skonsultować się z lekarzem.

Tak pachniały wiosny naszych babek. Wiedziały, co robią – i my to pamiętamy.

Bibliografia

1. Karczmarczuk R., Na tropach czeremchy, Wszechświat, t. 113, nr 4-6/2012, s. 124-127.
2. Łuczaj Ł., Dzika kuchnia, Nasza Księgarnia, Warszawa, 2013.
3. Maurizio A., Pożywienie roślinne i rolnictwo w rozwoju dziejowym, Krośnieńska Oficyna Wydawnicza, Krosno, 2017.
4. Na początku było drzewo, praca zbiorowa, Wydawnictwo „Baobab”, Warszawa, 2011.
5. Ody P., Wielki zielnik medyczny, Wydawnictwo „Debit”, Bielsko Biała, 1993.
6. Szcześniak K., Świat zamów światem roślin na pograniczu wschodniej i zachodniej słowiańszczyzny, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, 2022.
7. Szymański M., Turczynowicz P., Szymański A., Badania wyciągów z liści, kwiatów, owoców i gałązek Padus avium Mill, Postępy Fitoterapii 2/2021; 22(2), s. 89-96.
8. Ziółkowska M., Gawędy o drzewach, LSW, Warszawa, 1988.