Większość z nas kojarzy sosnę jako pospolite drzewo iglaste, które rośnie zarówno w lasach, jak i przy drogach, a także czasem w parkach. Mało kto wie, że młode, wiosenne pędy sosny można zebrać i zrobić z nich syrop z pędów sosny. A w niektórych regionach Polski wierzono, iż sosna ma moc odganiania czarownic?
Pędy sosny są nie tylko ciekawostką dla zbieraczy ziół, to również udokumentowany w badaniach naukowych surowiec o bogatej historii, który całkiem łatwo wykorzystać w domowej kuchni. W tym artykule opowiem, kiedy i jak zbierać pędy sosny, co można z nich zrobić, jakie mają właściwości i dlaczego nasi przodkowie tak je cenili. Dowiesz się również, jak przygotować syrop z pędów sosny i że warto go mieć w swojej spiżarni.
- Czym są pędy sosny i dlaczego warto je zbierać?
- Kiedy i gdzie zbierać pędy sosny? Zasady, o których trzeba pamiętać
- Ciekawostka: sosna w dawnych wierzeniach
- Co kryją w sobie pędy sosny? Nauka ma odpowiedź!
- Sosna w tradycjach ludowych i badaniach naukowych – co mówią źródła?
- Jak zrobić syrop sosnowy z pędów? Przepisy krok po kroku
- Ciekawostka: syrop sosnowy w XIX-wiecznej aptece
- Na co uważać? Jak zażywać? Syrop sosnowy – przeciwwskazania i bezpieczeństwo
- Gdzie jeszcze wykorzystywano pędy sosny?
- Czy warto robić syrop sosnowy?
- Bibliografia
Czym są pędy sosny i dlaczego warto zrobić z nich syrop?
Pędy sosny to młode, jasnozielone przyrosty sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.), które pojawiają się na gałązkach na przełomie kwietnia i maja, czasem szybciej, o ile wiosna jest wczesna. Wtedy są miękkie, soczyste, a także lepkie od żywicy i pokryte brązowymi łuskami.
Ich smak jest żywiczny i lekko gorzkawy. Po zasypaniu cukrem zmieniają się jednak w bursztynowy, gęsty syrop o intensywnie leśnym aromacie. My robimy z nich syrop sosnowy – gęsty, bursztynowy, o intensywnie leśnym aromacie. To jeden z naszych syropów naturalnych z historią.
W wielu domach, szczególnie na wsiach, ten sposób na uzupełnienie domowej spiżarni był znany od pokoleń. Dawniej syrop sosnowy stosowano przede wszystkim przy przeziębieniach, kaszlu, chrypce, a nawet przy osłabieniu po zimie. Dziś badania potwierdzają wiele z tych zastosowań.
Kiedy i gdzie zbierać pędy sosny na syrop? Zasady, o których trzeba pamiętać
Najlepszy czas na zbiór pędów sosny to kwiecień i pierwsza połowa maja. Pędy nie mogą być za długie – im krótsze, tym lepsze. Zielarze radzą, żeby nie przekraczały 5–10 centymetrów, ponieważ wtedy są pełne żywicy i mają najwięcej olejków eterycznych oraz witaminy C.
Ważne: Nie wolno obrywać szczytowych pędów, bo to może osłabić drzewo. Z punktu widzenia leśników i przyrodników to podstawowa zasada. Dlatego, najprzyjaźniejszym dla natury sposobem zbioru jest wybieranie drzew przeznaczonych do wyrębu lub już ściętych. Żeby takie znaleźć, najlepiej umówić się z nadleśnictwem albo wybrać się na porębę.
Gdzie szukać? W lasach iglastych i mieszanych, na piaszczystych polanach, skrajach lasów. Unikajmy miejsc przy ruchliwych drogach, ponieważ pędy sosny mogą być zanieczyszczone metalami ciężkimi.
Ciekawostka: sosna w dawnych wierzeniach
Sosna od wieków budziła respekt. W starożytnym Rzymie poświęcona była bogini przyrody Kybele i jej wybrańcowi Attisowi, który według mitologii stracił życie pod tym drzewem. Wierzono, że sosna ma moc ochronną. W Polsce ludzie sadzili sosny na grobach, żeby „dusza nie tęskniła”. Na Kaszubach i Kurpiach wierzono, że stara sosna, w którą uderzył piorun, ma szczególną moc i dlatego jej wióry używano do okadzania chorych.
Z sosną wiązało się też wiele zakazów. Do budowy domu nie wolno było używać drewna z sosny, w którą uderzył piorun – bo taka sosna „ciągnie piorun”. Podobnie nie używano gałęzi z „wilkiem” (zgrubieniem przy wierzchołku), żeby „wilk nie wyciągał dobytku”.
Co ciekawe, w niektórych regionach wierzono, że noszenie przy sobie kawałka żywicy sosnowej chroni przed złym okiem. A wióry z trumny sosnowej, ugotowane z mąką i gorzałką, miały chronić przed przepukliną.
Co kryją w sobie pędy sosny? Nauka ma odpowiedź!
Badania chemiczne pokazują, że pędy sosny zawierają:
· olejek eteryczny (0,2–0,5%), w którym dominują α-pinen, β-pinen, 3-karen, limonen, kamfen, β-felandren (nauka mówi, że składniki te działają wykrztuśnie, antyseptycznie i rozgrzewająco);
· żywice i kwasy żywiczne;
· garbniki i związki gorzkie;
· flawonoidy (związki o działaniu antyoksydacyjnym);
· witaminę A (karoten) oraz witaminę C (w świeżych pędach jej zawartość jest bardzo wysoka, według niektórych źródeł nawet wyższa niż w cytrynach (około 150-250 mg/100g surowca));
· cukry i sole mineralne (wapń, potas, magnez) wspierające ogólną kondycję organizmu.
W olejku sosnowym, pozyskiwanym z pędów sosny, stwierdzono także działanie antyoksydacyjne. Główne składniki – α-pinen i β-pinen – są przedmiotem licznych badań laboratoryjnych.
Sosna w tradycjach ludowych i badaniach naukowych – co mówią źródła?
W dawnych zielnikach i poradnikach sosna wymieniana jest jako środek pomocny przy kaszlu, chorobach płuc, a nawet przy „morowym powietrzu”. W XIX wieku na Kurpiach robiono chleb z mielonych igieł sosnowych, dodając je do mąki żytniej lub jęczmiennej – ponieważ w czasach głodu to był ratunek. Podobnie było w Skandynawii i Rosji, gdzie zjadano słodkawe podkorze sosnowe, czyli wewnętrzną warstwę kory. Rosyjskie latopisy opisują masowe obdzieranie sosen z kory na przedwiośniu, by przetrwać niedobór żywności (Łuczaj, 2013).
Współczesne badania potwierdzają, że wyciągi z pędów sosny mają działanie wykrztuśne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Badania wykazały, że olejek sosnowy działa na bakterie beztlenowe, w tym szczepy z rodzaju Prevotella i Porphyromonas. Udowodniono aktywność α-pinenu i β-pinenu wobec Staphylococcus aureus (w tym szczepów opornych na metycylinę) oraz wobec grzybów Candida albican.
Z kolei badania nad aktywnością przeciwutleniającą wskazują, że olejek sosnowy może być cennym źródłem związków chroniących komórki przed stresem oksydacyjnym.
Jak zrobić syrop sosnowy z pędów? Przepisy krok po kroku
Najprostszy sposób na wykorzystanie pędów sosny to właśnie syrop sosnowy. Oto trzy sprawdzone metody jego uzyskania:
1. Tradycyjny syrop z pędów sosny na cukrze (zgodny z babciną recepturą)
Składniki:
· 100 g młodych pędów sosny (świeżych, nie mytych)
· 200–300 g cukru (najlepiej drobnego, żeby szybciej się rozpuścił)
Przygotowanie:
1. Pędy sosny drobno posiekać (można użyć noża lub nożyczek).
2. W słoju układać warstwy: pędy sosny, cukier. Zakończyć cukrem.
3. Słoik zakryć ściereczką (nie szczelnie) i odstawić w ciepłe miejsce na 7–10 dni.
4. Po tym czasie pędy sosny puszczą sok. Całość przecedzić przez gazę lub gęste sito.
5. Syrop sosnowy zlać do wyparzonych butelek z ciemnego szkła. Przechowywać w lodówce.
Taki syrop sosnowy ma konsystencję rzadkiego miodu, dlatego z łatwością można go dodawać do herbaty, letniej wody, a nawet polewać nim naleśniki.
2. Syrop z pędów sosny na miodzie (łagodniejszy)
Część cukru można zastąpić miodem (np. lipowym, spadziowym). Miód dodajemy po odcedzeniu syropu sosnowego, gdy płyn jest letni (nie gorący), żeby nie zniszczyć jego właściwości.
3. Syrop z pędów sosny z dodatkiem przypraw (wersja rozgrzewająca)
Do słoja obok pędów sosny i cukru można dodać kawałek cynamonu, kilka goździków, plaster imbiru. Tak doprawiony syrop sosnowy ma jeszcze bardziej korzenny aromat.
4. Metoda francuska (z alkoholem, tylko dla dorosłych)
Według starej receptury galenowej:
· 100 g pędów sosny zalać 100 g spirytusu 60%, a następnie odstawić na 12 godzin.
· Później szybko wlać 1 litr gorącej wody (ok. 80°C). Odstawić na 6 godzin.
· Przecedzić, odcisnąć. Na każde 100 g wyciągu dodać 180 g cukru i rozpuścić na zimno.
Taka wersja jest trwalsza, ale zawiera śladowe ilości alkoholu.
5. Napar witaminowy z igieł (na szybko)
Jeśli nie chcemy czekać na syrop sosnowy kilka tygodni, możemy zrobić napar:
· 50 g świeżych, młodych igieł sosny zalać szklanką wrzątku.
· Odstawić na 2 godziny w ciemne miejsce, przecedzić, osłodzić miodem.
Zawartość witaminy C w takim naparze przewyższa sok z cytryny.
Ciekawostka: syrop sosnowy w XIX-wiecznej aptece
W XIX wieku w aptekach dostępny był Sirupus Pini compositus – syrop sosnowy złożony z wyciągu z pączków sosny, nalewki anyżowej i mleczanu wapniowego. Stosowano go przy nieżytach oskrzeli, kaszlu, a nawet przy zapaleniu płuc.
Na co uważać? Jak zażywać? Syrop sosnowy – przeciwwskazania i bezpieczeństwo
Syrop sosnowy wytwarzany w ramach rolniczego handlu detalicznego to produkt spożywczy i dlatego zgodnie z obowiązującym prawem nie jest lekiem, ani suplementem diety.
Osoby uczulone na żywicę, terpentynę, pyłki lub olejki eteryczne powinny zachować ostrożność, ponieważ u niektórych z nich mogą wystąpić reakcje alergiczne (wysypka, podrażnienie gardła). Zbyt duże dawki syropu sosnowego mogą podrażnić żołądek.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią, ze względu na brak odpowiednich badań, powinny unikać spożywania syropu sosnowego lub skonsultować się w tej kwestii z lekarzem.
Małym dzieciom można podawać syrop sosnowy w niewielkiej ilości (np. pół łyżeczki 2-3 razy dziennie). Starsze dzieci mogą już dostać pełną łyżeczkę 3 razy dziennie.
Dorośli mogą spożywać łyżkę syropu 3 razy dziennie.
Uwaga! Łatwo pomylić młode pędy sosny z pędami cisu pospolitego (Taxus baccata), który jest silnie trujący. Dlatego warto zapamiętać, że cis ma igły płaskie, miękkie, bez żywicznego zapachu, a jego pędy są ciemnozielone. Z tego względu, jeśli nie jesteśmy pewni, to lepiej nie ryzykujmy!
Gdzie jeszcze wykorzystywano pędy sosny?
W Azji Wschodniej, zwłaszcza w Chinach i Japonii, pędy sosny (a właściwie młode igły) od wieków dodawano do herbaty. Ceremonia picia herbaty pod sosną miała charakter duchowy, ponieważ wierzono, że zapach sosny oczyszcza myśli.
W Ameryce Północnej Indianie z plemion Okanagan i Spokane zbierali podkorze sosny żółtej (Pinus ponderosa) i dodawali je do zup oraz chleba. Suszone podkorze przechowywali na zimę. Z kolei w Norwegii i Laponii podkorze sosny mieszano z owsianką i pieczono podpłomyki.
Czy warto robić syrop sosnowy?
Zdecydowanie tak – zwłaszcza jeśli lubimy domowe przetwory, mamy dostęp do czystego lasu i chcemy spróbować czegoś innego niż maliny czy wiśnie. Przede wszystkim pędy sosny to surowiec darmowy, dostępny w sezonie, a syrop z pędów sosny to produkt o unikalnym smaku i aromacie. Co więcej, ma on swoje miejsce w tradycji, a współczesne badania potwierdzają, że zawarte w nim substancje mogą wspierać organizm w okresie wzmożonych infekcji.
Czy syrop sosnowy jest cudownym środkiem? Nie. To po prostu pyszny i wartościowy dodatek do domowej spiżarni, który nigdy mnie nie zawiódł, gdy potrzebowała go moja rodzina. Jeśli macie ochotę, spróbujcie zrobić go sami. Lasy czekają.
Bibliografia
- Byczkiewicz B., Sosna zwyczajna w preparatyce galenowej, Kocham zioła 1/20. Instytut Zielarstwa Polskiego i Terapii Naturalnych, s.19-25.
- Doniec Z. i in., Zastosowanie leków roślinnych w chorobach układu oddechowego, Lekarz POZ, 4/2024, s. 247-259.
- Grochowski W., Leśne zioła lecznicze i przemysłowe, PWRiL, Warszawa, 1970.
- Kujawska M. i in., Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, PTL, Wrocław, 2016.
- Krześniak L.M., Apteczka ziołowa, Wydawnictwo Sport i Turystyka, Warszawa, 1986.
- Łuczaj Ł., Dzika kuchnia, Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa, 2013.
- Muszyński J., Ziołolecznictwo i leki roślinne (fitoterapia), Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa,1954.
- Nowak Z.T., Antybiotyki z apteki Pana Boga, Wydawnictwo AA, Kraków, 2014.
- Nowiński M., Dzieje upraw i roślin leczniczych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1983.
- Nurzyńska-Wierdak R. Aktywność biologiczna olejków eterycznych roślin z rodziny Pinaceae. Annales UMCS, Sectio EEE Horticultura 2015; XXV(3): 19-31.
- Olechnowicz-Stępień W., Lamer-Zarawska E., Rośliny lecznicze stosowane u dzieci, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, 1986.
- Szcześniak K., Świat zamów światem roślin na pograniczu wschodniej i zachodniej Słowiańszczyzny, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, 2022.
- Szumny D. i in., Leki roślinne stosowane w chorobach układu oddechowego, Dental and Medical Problems, 2007; 44(4): 507-515.
- Turowska I., Sosna i inne szpilkowe w lecznictwie, Wiadomości Aptekarskie 1944, artykuł w Kocham Zioła. Historia, S1/20, s. 67-86.
- Tyszyńska-Kownacka D., Starek T., Zioła w polskim domu, Wydawnictwo Watra, Warszawa, 1989.
- Wawrzyniak E., Leczenie ziołami. Kompendium fitoterapii, Przedsiębiorstwo Poligraficzno-Wydawnicze Contrast / Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, 1992.
- Ziółkowska M., Gawędy o drzewach, LSW, Warszawa, 1988.