Zielone orzechy włoskie – zabójczy eliksir na pasożyty

Spis treści

• Wstęp: Dlaczego warto sięgnąć po niedojrzałe zielone orzechy włoskie?
• Botaniczne oblicze orzecha włoskiego
• Co kryją w sobie zielone orzechy włoskie? Składniki aktywne
• Zielone orzechy włoskie – właściwości lecznicze – co mówi nauka i tradycja?
• Zielone orzechy włoskie w medycynie na przestrzeni wieków
• Sok i syrop z zielonych orzechów włoskich – jak powstają i dlaczego warto je stosować?
• Zielone orzechy włoskie – przepisy na domowe preparaty
• Przeciwwskazania i środki ostrożności
• Podsumowanie – czy warto włączyć sok i syrop z zielonych orzechów do swojej diety?
• Często zadawane pytania (FAQ)
• BIBLIOGRAFIA

Wstęp: Dlaczego warto sięgnąć po niedojrzałe zielone orzechy włoskie?

Większość z nas zna orzechy włoskie. Kojarzą się z charakterystycznymi, twardymi, brązowymi skorupkami, pod którymi ukrywa się słodkie, chrupiące wnętrze. Przede wszystkim pojawiają się na naszych stołach w okresie świątecznym. Spożywamy je również po prostu jako zdrową przekąskę. Niewiele osób wie, że ich prozdrowotna moc zaczyna się znacznie wcześniej – gdy są jeszcze zielone, miękkie i pełne soku. Zielone orzechy włoskie od wieków wykorzystywano do produkcji eliksirów stosowanych w medycynie ludowej, a co istotne – dziś ich właściwości potwierdzają coraz liczniejsze badania naukowe.

W naszym gospodarstwie ekologicznym, położonym w malowniczym Kazimierskim Parku Krajobrazowym, zbieramy zielone orzechy włoskie ręcznie w czerwcu – tylko przez kilka dni w roku, gdy są one w optymalnym momencie dojrzałości. Następnie oddajemy je do lokalnej tłoczni, gdzie tłoczone są na zimno. Uzyskany sok łączymy z cukrem i przyprawami korzennymi, a następnie podgrzewamy do temperatury 82°C – jest to tak zwana chłodna pasteryzacja, która pozwala zachować cenne składniki aktywne, jednocześnie zapewniając trwałość produktu bez sztucznych konserwantów.

W tym artykule przyjrzymy się zatem dokładnie, jakie właściwości lecznicze mają zielone orzechy włoskie, jak wykorzystywano je w medycynie na przestrzeni wieków oraz dlaczego sok i syrop z nich warto włączyć do domowej apteczki. Znajdziesz tu również sprawdzone przepisy oraz informacje o przeciwwskazaniach.

Botaniczne oblicze orzecha włoskiego

Orzech włoski (Juglans regia) należy do gromady nasiennych, podgromady okrytonasiennych, klasy dwuliściennych, rzędu bukowców i rodziny orzechowatych. Jest to drzewo długowieczne – co więcej, może żyć nawet do 500 lat – osiągające wysokość do 25-35 metrów. Jego korona jest szeroka, rozłożysta, a kora początkowo jasnoszara i gładka. Natomiast na starszych egzemplarzach staje się szara i podłużnie spękana. Ponadto palowy system korzeniowy orzecha należy do najgłębiej sięgających spośród drzew owocowych.

Liście orzecha są nieparzystopierzaste, osiągają długość do 35 cm i złożone są z trzech par listków. Dodatkowo po roztarciu wydzielają przyjemny, charakterystyczny zapach. Drzewo jest jednopienne i wiatropylne. Przede wszystkim kwiaty męskie zebrane są w zwisające kotki, a żeńskie osadzone pojedynczo lub po kilka na szczytach jednorocznych krótkopędów. Roślina kwitnie w maju, co zazwyczaj pozwala uniknąć wiosennych przymrozków. W rezultacie owoce dojrzewają we wrześniu i październiku.

Botanicznie owoc orzecha włoskiego jest pestkowcem, choć potocznie nazywany jest orzechem. Składa się z zielonej, mięsistej naowocni (łupiny zewnętrznej) oraz twardej pestki, wewnątrz której znajduje się jadalne jądro. Co więcej, to właśnie zielona naowocnia oraz całe niedojrzałe owoce są surowcem do produkcji soku i syropu.

Co kryją w sobie zielone orzechy włoskie? Składniki aktywne

Zielone, niedojrzałe owoce orzecha włoskiego to bez wątpienia prawdziwa bomba biologicznie aktywnych substancji. Zawierają przede wszystkim:

· Juglon i hydrojuglon – to związki z grupy naftochinonów, które wykazują silne działanie przeciwgrzybiczne, przeciwbakteryjne i przeciwpasożytnicze. Co więcej, to właśnie juglon odpowiada za charakterystyczne, ciemne zabarwienie przetworów z orzecha.
· Garbniki (do 15%) – a mianowicie głównie pochodne kwasu elagowego, działające ściągająco i przeciwzapalnie.
· Witaminę C – mianowicie w niedojrzałych owocach orzecha jej zawartość może sięgać nawet 2000 mg/100g! Dla porównania cytryny zawierają około 50 mg/100g witaminy C, co podsumowując oznacza, że zielone orzechy przewyższają owoce cytrusowe nawet 40-krotnie pod względem zawartości tego cennego przeciwutleniacza.
· Związki fenolowe – flawonoidy (kwercetyna, kemferol, hiperozyd), ale również kwasy tłuszczowe (w tym omega-3 i omega-6).
· Olejki eteryczne – pinen, limonen, cyneol, kariofilen, eugenol, a także inne terpeny.
· Sole mineralne – żelazo, kobalt, wapń, magnez, jod, fosfor, selen, cynk i mangan.
· Witaminy z grupy B oraz witaminy K i E, a także karotenoidy.

Juglon, który często budzi obawy ze względu na swoją toksyczność w dużych stężeniach, w suszonych liściach i nalewkach występuje w niewielkich, bezpiecznych ilościach. Według badań, jego zawartość w gotowych produktach jest niska, a korzyści płynące ze stosowania surowców z orzecha włoskiego znacznie przewyższają potencjalne ryzyko.

Zielone orzechy włoskie – właściwości lecznicze – co mówi nauka i tradycja?

Działanie przeciwutleniające

W badaniach naukowych analizujących tradycyjne nalewki ziołowe z terenów Podkarpacia, to właśnie nalewka z zielonych owoców orzecha włoskiego wykazała najwyższą aktywność przeciwutleniającą wobec wolnego rodnika DPPH – aż 308,0 µmol Trolox/ml. To zatem dowód na to, że związki fenolowe zawarte w niedojrzałych orzechach skutecznie neutralizują stres oksydacyjny, który leży u podstaw wielu chorób przewlekłych, w tym nowotworów i miażdżycy.

Liście i owoce orzecha włoskiego są bogate w związki fenolowe zdolne do redukcji stresu oksydacyjnego oraz hamowania utleniania makrocząsteczek. W związku z tym ich regularne spożywanie zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej serca i niektórych nowotworów.

Zielone orzechy włoskie a ich właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze

Juglon i inne naftochinony zawarte w zielonych orzechach włoskich wykazują silne działanie przeciwdrobnoustrojowe. Wyciągi z liści i naowocni skutecznie zwalczają bakterie i grzyby, co potwierdzają zarówno tradycyjne zastosowania, jak i współczesne badania laboratoryjne. To może tłumaczyć dlaczego w medycynie ludowej stosowano je w związku z tym do odkażania ran, przemywania stanów zapalnych skóry oraz zwalczania grzybicy.

Wsparcie układu pokarmowego

Od wieków nalewka z zielonych orzechów była przede wszystkim powszechnym lekiem na dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Pomaga bowiem przy:

· bólach i kurczach żołądka,
· niestrawności i nadmiernej fermentacji jelitowej,
· biegunkach bakteryjnych,
· braku łaknienia,
· przewlekłych nieżytach żołądka i jelit.

Działanie to zawdzięczamy przede wszystkim garbnikom, które mają właściwości ściągające, oraz juglonowi, który hamuje rozwój patogennych mikroorganizmów w przewodzie pokarmowym.

Zielone orzechy włoskie a ich działanie przeciwpasożytnicze

Jednym z najstarszych i najbardziej cenionych zastosowań zielonych orzechów włoskich jest również działanie przeciwpasożytnicze. Święta Hildegarda z Bingen zalecała je przy występowaniu pasożytów wewnętrznych i zewnętrznych. Także w medycynie ludowej nalewkę orzechową stosowano przeciwko robakom (glistom, owsikom). Juglon wykazuje toksyczne działanie wobec wielu pasożytów, przy jednoczesnym względnym bezpieczeństwie dla gospodarza przy właściwym dawkowaniu.

Wpływ na układ krążenia

Przede wszystkim liście orzecha włoskiego pomagają obniżać ciśnienie krwi i poziom cholesterolu.

Ponadto owoce (dojrzałe orzechy) są polecane w diecie przy stwardnieniu tętnic.

Również wyciągi z liści i naowocni wzmacniają naczynia włosowate i powstrzymują krwawienia.

Wsparcie wątroby i odtruwanie organizmu

Preparaty z zielonych orzechów włoskich i ich liści wykazują działanie odtruwające, wspomagają pracę wątroby i usuwanie szkodliwych substancji z organizmu. Co więcej stosowano je przy zatruciach, między innymi rtęcią.

Zielone orzechy włoskie i ich wpływ na układ kostno-stawowy

Wyciągi z zielonych orzechów włoskich są cenione zarówno w medycynie ludowej, jak i w fitoterapii za swoje potencjalne korzystne działanie na układ kostno-stawowy. Ich wpływ na stawy wynika głównie z właściwości przeciwzapalnych, przeciwbólowych, a także z bogactwa związków bioaktywnych. Dlatego poleca się je jako wsparcie w reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS) oraz innych dolegliwościach zwyrodnieniowych.

Działanie przeciwzapalne i łagodzenie problemów skórnych

Zewnętrznie odwar z liści lub zielonych orzechów stosowano przede wszystkim na:

· egzemy, liszaje, trądzik,
· wrzody i owrzodzenia skóry,
· oparzenia,
· stany zapalne jamy ustnej i dziąseł,
· opryszczkowe i ropne zapalenia skóry,
· świerzbiączkę i wyprzenia u niemowląt.

Ponadto maść przygotowana z liści orzecha na oleju służyła do gojenia ran i skaleczeń.

Zielone orzechy włoskie a wzmocnienie odporności i ogólne odżywienie

Przede wszystkim z uwagi na wysoką zawartość witaminy C (w świeżych, zielonych orzechach), produkty z nich są cennym środkiem witaminowym, szczególnie w okresach zwiększonego ryzyka infekcji. Co więcej, dojrzałe orzechy dostarczają zdrowych tłuszczów, białka, witamin A, B, E oraz minerałów – działają wzmacniająco, odżywczo i pomagają uzupełniać składniki mineralne.

Zielone orzechy włoskie w medycynie na przestrzeni wieków

Starożytność i średniowiecze

Już Pliniusz Starszy pisał o leczniczym wykorzystaniu orzecha włoskiego. W starożytnej Grecji i Rzymie stosowano go przeciwko kamieniom żółciowym i zapaleniom nerek, a skorupki używano do leczenia próchnicy zębów.

Święta Hildegarda z Bingen zalecała surowce z orzecha przy pasożytach, artretyzmie, zaflegmieniu, strupach, a nawet trądzie. W jej opracowaniach pojawiają się liście, naowocnia, kora, sok, a nawet ziemia spomiędzy korzeni drzewa.

W średniowieczu liśćmi orzecha, podobnie jak liśćmi jałowca, odkażano sale szpitalne. Dzięki zasadzie sygnatur (podobne leczy podobne) – orzech swym kształtem przypomina mózg, twarda łupina czaszkę – stosowano go na schorzenia głowy i układu nerwowego.

Renesans i nowożytność

Maciej z Miechowa, a później Stefan Falimirz w zielniku z 1534 roku radzili nacierać nogi mieszanką wódki z liściem orzecha włoskiego, bluszczową wódką, koprem, asterem i mirrą. Zalecano też jedzenie ruty z orzechami włoskimi jako środka zapobiegającego epidemiom.

W XVII wieku Franciszek Paweł Lubieniecki w poradniku dotyczącym uchronienia się przed „morowym powietrzem” polecał mieszanki orzecha włoskiego z figami i rutą lub czosnkiem i rumiankiem, a także wódkę z mirrą i orzechami.

Zielone orzechy włoskie w medycynie ludowej w Polsce i na świecie

W polskiej tradycji orzech wprowadzono do uprawy na Opolszczyźnie i Pomorzu już w XII–XIII wieku. Odwarem z liści nacierano bydło, by odstraszyć gzy i muchy, a świeżymi liśćmi leczono skrofuły. Nalewka na zielonych orzechach była powszechnym lekiem na wszelkie biegunki. Odwar z liści stosowano na krzywicę i cukrzycę, a olej jako środek przeczyszczający.

W serbskiej medycynie ludowej zielone orzechy włoskie używano przy problemach z tarczycą, w albańskiej – przeciw gruźlicy i zapaleniu oskrzeli, w rumuńskiej – w stanach zapalnych skóry. W Bośni i Hercegowinie również wykorzystywano je w tradycyjnym lecznictwie.

Sok i syrop z zielonych orzechów włoskich – jak powstają i dlaczego warto je stosować?

Sok z zielonych orzechów

Przez tłoczenie na zimno świeżo zebranych, zielonych orzechów włoskich pozyskiwany jest naturalny sok. Proces ten pozwala zachować wszystkie cenne składniki, takie jak juglon, witaminę C, garbniki i związki fenolowe. Sok ma bardzo intensywny, kwaśny, cierpko-gorzki smak, dlatego rzadko spożywa się go w czystej postaci. Jest to jednak idealna forma dla osób unikających cukru i pragnących walczyć z pasożytami.

Syrop z zielonych orzechów

Syrop powstaje przez połączenie soku z cukrem (w odpowiedniej proporcji) oraz dodatkiem przypraw korzennych, takich jak cynamon cejloński, gwiazdki anyżu i goździki. Całość podgrzewa się do temperatury 82°C, czyli do chłodnej pasteryzacji. Ten zabieg niszczy potencjalnie szkodliwe mikroorganizmy, ale nie degraduje w znaczącym stopniu juglonu i witaminy C. W rezultacie otrzymujemy gęsty, ciemnobrązowy, prawie czarny syrop o korzennym smaku.

Jak stosować sok i syrop?

Dzieci poniżej 12 roku życia powinny zacząć kurację od możliwie niskiej dawki i po konsultacji z lekarzem.

– Profilaktycznie – łyżeczka soku/syropu dziennie, najlepiej dodana do wody, ewentualnie do kawy, z którą dobrze komponuje się smakowo.
– Doraźnie przy dolegliwościach trawiennych (niestrawność, wzdęcia, brak łaknienia) – łyżka soku przed posiłkiem lub mały kieliszek syropu.
– Wspomagająco przy infekcjach – sok lub syrop można dodać do ciepłego naparu z lipy lub soku malinowego.
– Przy zmęczeniu i spadku odporności – kuracja 2-3 tygodniowa, łyżeczka soku/syropu dziennie.

– Na pasożyty – jedna łyżka soku 3 razy dziennie przed posiłkami przez okres 14 dni. Następnie należy zrobić 14 dni przerwy i kurację powtórzyć. W tym czasie należy unikać cukru w diecie.

Zielone orzechy włoskie – przepisy na domowe preparaty

1. Nalewka orzechowa na ból brzucha i niestrawność

Składniki:

· 50 dag zielonych, niedojrzałych orzechów
· 1 litr spirytusu
· 0,5 litra wody

Przygotowanie:
Zielone orzechy włoskie umyj, pokrój na drobne kawałki, następnie zalej spirytusem rozcieńczonym wodą. Butelkę zakorkuj i odstaw w ciemne miejsce na co najmniej 2 tygodnie (im dłużej, tym lepiej). Po tym czasie nalewka jest gotowa do użycia.

Dawkowanie: mały kieliszeczek doraźnie przy bólu brzucha, niestrawności lub złym samopoczuciu.

2. Likier orzechowy (z pozostałości po nalewce)

Składniki:

· rozdrobnione orzechy pozostałe po odcedzeniu nalewki
· cukier do smaku
· spirytus (niewielka ilość)
· goździki, cynamon

Przygotowanie:
Pozostałe po nalewce orzechy zasyp cukrem, dobrze wymieszaj. Dolej nieco spirytusu, dodaj przyprawy. Odstaw na miesiąc, po czym przecedź przez gazę. Likier działa stymulująco na trawienie.

3. Konfitura z zielonych orzechów (według Lucyny Ćwierczakiewiczowej)

Składniki:

· 1 funt (ok. 0,5 kg) zielonych orzechów
· 2 funty (ok. 1 kg) cukru
· cynamon, goździki

Przygotowanie:
Orzechy nakłuj gęsto wykałaczką i mocz w miękkiej wodzie przez 9 dni (codziennie zmieniając wodę). Odcedź i gotuj w świeżej wodzie do miękkości. Odcedź ponownie. Z połowy cukru i odrobiny wody z cynamonem i goździkami zrób niezbyt gęsty syrop. Zimnym zalej orzechy na 3 dni. Odcedź. Do syropu dodaj resztę cukru, rozpuść i zalej orzechy na kolejne 3 dni. Ponownie odcedź, syrop odparuj, aż zgęstnieje. Zalej orzechy gorącym syropem na 9 dni. Konfitura jest gotowa wówczas, gdy orzech ma czarne wnętrze i twardawą skórkę. Świetnie nadaje się do dekoracji ciast i deserów.

4. Odwar z liści orzecha – stosowanie zewnętrznie

Przygotowanie:
Łyżkę rozdrobnionych suszonych liści orzecha zalej szklanką wody. Gotuj kilka minut, pozostaw na 10 minut do naciągnięcia. Odcedź.

Zastosowanie zewnętrzne: do przemywania stanów zapalnych skóry, egzem, grzybicy, nadmiernej potliwości stóp, do płukania gardła.

5. Mieszanka ziołowa na nadmierną potliwość

Składniki:

– 40 g liści szałwii
– 10 g liści orzecha włoskiego

– 10 g liści melisy

– 20 g ziela skrzypu
– 20 g ziela krwawnika

Przygotowanie:
Łyżkę mieszanki zalej szklanką wody, gotuj chwilę, przecedź. Pij po pół szklanki dwa razy dziennie.

6. Płukanka do włosów przy łupieżu, wypadaniu i przetłuszczaniu

Dla włosów jasnych: wymieszaj dwie części kłącza tataraku, po jednej części korzenia łopianu, kwiatów rumianku oraz liści lub owocni orzecha włoskiego.
Dla włosów ciemnych: użyj samej owocni orzecha.

Trzy łyżki mieszanki gotuj 5 minut w 1 litrze wody. Po ostudzeniu płucz włosy po każdym myciu.

Przeciwwskazania i środki ostrożności

Preparaty z zielonych orzechów włoskich, mimo swoich licznych zalet, nie są dla każdego. Oto najważniejsze przeciwwskazania:

1. Ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających badań potwierdzających bezpieczeństwo, dlatego należy unikać.
2. Dzieci poniżej 12. roku życia – po konsultacji z lekarzem.
3. Choroby wątroby w zaawansowanym stadium – ze względu na zawartość juglonu i garbników, które mogą obciążać organ.
4. Alergia na orzechy włoskie lub inne orzechy – dlatego, że możliwa reakcja krzyżowa.
5. Ostre stany zapalne przewodu pokarmowego – ponieważ garbniki mogą nasilać podrażnienie.
6. Jednoczesne stosowanie leków przeciwzakrzepowych – liście orzecha mogą wpływać na agregację płytek krwi.

Zawsze rozpoczynaj stosowanie od małych dawek, obserwując reakcję organizmu. W przypadku jakichkolwiek niepokojących objawów (wysypka, nudności, bóle brzucha) przerwij kurację i skonsultuj się z lekarzem.

Podsumowanie – czy warto włączyć sok i syrop z zielonych orzechów do swojej diety?

Zielone orzechy włoskie to niezwykły dar natury, który łączy w sobie bogactwo składników aktywnych, tradycję ludowego ziołolecznictwa oraz potwierdzone badaniami właściwości prozdrowotne. Sok i syrop z nich przygotowane to koncentrat juglonu, witaminy C, garbników i flawonoidów, które mogą wspomóc organizm w walce z infekcjami, pasożytami, niestrawnością, a także wesprzeć układ krążenia i odporność.

Choć we współczesnej medycynie konwencjonalnej surowce z orzecha włoskiego są nieco zapomniane – głównie z obawy przed juglonem – coraz więcej badań wskazuje na ich ogromny potencjał. Warto więc sięgać po nie z rozwagą, ale bez lęku. Szczególnie cenne są produkty pochodzące z ekologicznych upraw, ręcznie zbierane i tłoczone na zimno, takie jak te z naszego gospodarstwa w Kazimierskim Parku Krajobrazowym.

Pamiętaj: sok i syrop z zielonych orzechów włoskich to nie lek, a wartościowy środek spożywczy. Warto jednak przed rozpoczęciem regularnego stosowania, zwłaszcza przy istniejących schorzeniach, skonsultować się z lekarzem lub doświadczonym zielarzem.

Często zadawane pytania (FAQ)

Czy syrop z zielonych orzechów nadaje się dla wegan?
Tak, pod warunkiem że nie zawiera miodu. Nasz syrop słodzony jest cukrem, więc jest odpowiedni dla wegan.

Jaki jest smak syropu?
Intensywnie korzenny, słodki z nutą goryczki i cierpkości. Przypomina nieco mieszankę gorzkiej czekolady, goździków i cynamonu.

Jak długo można przechowywać otwartą butelkę syropu?
W lodówce nawet do 6 miesięcy, dzięki pasteryzacji i wysokiej zawartości cukru.

Czy syrop można podawać dzieciom?
Dzieciom powyżej 12. roku życia – w małych ilościach (pół łyżeczki dziennie). Młodszym – wyłącznie po konsultacji z pediatrą.

Czy syrop z zielonych orzechów pomaga na pasożyty?
Jest stosowany tradycyjnie jako środek wspomagający walkę z pasożytami przewodu pokarmowego, niemniej jednak nie zastępuje leczenia przepisanego przez lekarza.


Masz pytania? Chcesz zamówić nasz sok lub syrop z zielonych orzechów włoskich? Napisz do nas w wiadomości lub odwiedź nasz sklep online. Chętnie doradzimy i podzielimy się wiedzą!

BIBLIOGRAFIA

1. Bremness Lesley, Wielka Księga Ziół, Wiedza i Życie, Warszawa, 1991.
2. Gruszecki Robert, Chmist Agata, Walasek Magdalena, Surowce zielarskie orzecha włoskiego, Annales Horticulturae, 2019, vol. XXIX (1), s. 5-14.
3. Gumowska Irena, Ziółka i my, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa, 1983.
4. Karczmarczuk Roman, Orzech grecki, „wołoski” i w efekcie włoski, Wszechświat, b.d.w., t. 114, nr. 1-3/2013, s. 30-33.
5. Kwaśniewska Jadwiga, Mikołajczyk Krystyna, Zbieramy zioła, Wydawnictwa Akcydensowe, Warszawa, 1984.
6. Matuszewski Adam, Leki i sposoby naturalne stosowane przy zapobieganiu epidemiom w XVI-XVII wieku (Maciej z Miechowa, Stefan Falimirz, Franciszek Paweł Lubiecki), Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 1993, 38/4, s.119-130.
7. Nowiński Marian, Dzieje upraw i roślin leczniczych, PWRiL, Warszawa, 1983.
8. Ody Penelope, Wielki Zielnik Medyczny, Debit, Bielsko-Biała, 1993.
9. Olechnowicz-Stępień Waleria, Lamer-Zarawska Eliza, Rośliny lecznicze stosowane u dzieci, PZWL, Warszawa, 1986.
10. Praca zbiorowa, Na początku było drzewo, BAOBAB, Warszawa, 2011.
11. Stanicka Karolina i in., Aktywność biologiczna i profil fenolowy ekstraktu z łupiny orzecha włoskiego, Postępy Fitoterapii, 1/2022, s. 17-22.
12. Stojak Michał i in., Aktywność przeciwutleniająca wybranych nalewek staropolskich z terenów Podkarpacia, Prace Młodych Pracowników Nauki i Doktorantów, b.d.w., rozdz. 13, s. 148-156.
13. Tyszyńska-Kownacka Danuta, Starek Teresa, Zioła w polskim domu, WATRA, Warszawa, 1989.
14. Wawrzyniak Edward, Leczenie ziołami. Kompendium fitoterapii, Contrast, Warszawa, 1992.